Zwarte bes Ribes nigrum

 

De oorsprong
De zwarte bes is een struik, die in Europa en Azië van nature voorkomt. De plant behoort tot de familie van de kruisbessen (grossulariaceae) en wordt vooral gewaardeerd om de vruchten, die rijk zijn aan vitamine C en antioxidanten. Binnen de gemmotherapie is de aandacht echter niet gericht op de bessen, maar op de jonge knoppen en scheuten. Deze bevatten een geconcentreerde bron van het vitale groeipotentieel van de plant, waarin fytochemicaliën, enzymen, vitaminen en groeihormonen samenkomen.

 

Werking
De knoppen van de zwarte bes worden binnen de gemmotherapie vaak gezien als een krachtig tonicum voor de bijnieren en het immuunsysteem. De knoppen werken stimulerend op de bijnierfunctie (schors) en hebben een uitgesproken anti-inflammatoire en antiallergische werking, vergelijkbaar met die van corticosteroïden, maar dan zonder de bijwerkingen die de synthetische geneesmiddelen kunnen geven. Daarnaast bevorderen ze de drainage van toxines via het lymfestelsel en ondersteunen ze de algemene vitaliteit van het lichaam.
 

Natuurgeneeskundige achtergrond
De gemmotherapie is een relatief jonge discipline binnen de fytotherapie, ontwikkeld in de 20e eeuw door de Belgische arts Pol Henry. Het uitgangspunt is dat de knoppen en jonge scheuten van planten unieke regenera-tieve en genezende krachten bezitten omdat zij de volledige levenspotentie van de plant in zich dragen. Door het glycerinemaceraat van de Ribes nigrum als uitgangsmateriaal te kiezen en dit vervolgens tienvoudig te verdunnen wordt een preparaat met een bijzonder hoogwaardige kwaliteit verkregen, met een maximale biologische beschikbaarheid en behoud van alle toepassingsmogelijkheden van dit heilzame kruid.

In de natuurgeneeskunde wordt de zwarte bes vaak beschouwd als een “adaptogeen”: een middel dat het lichaam helpt zich aan te passen aan stress en het interne evenwicht te herstellen. Binnen holistische
therapieën wordt Ribes nigrum ook als brug gezien tussen het fysieke en energetische lichaam: het ondersteunt niet alleen de lichamelijke functies, maar werkt ook versterkend op de levenskracht (“vital force”) die volgens natuurgeneeskundigen essentieel is voor herstel.

 

Dosering en gebruik
De gebruikelijke dosering, van de oorspronkelijke bereidingen, is mede afhankelijk van de ernst van de klachten en het lichaamsgewicht en ligt voor volwassenen tussen de 30 en 50 druppels, één tot drie keer per dag.
Bij acute klachten duurt een standaardkuur ca. 3 tot 6 weken, waar nodig gevolgd door een “pauze” om het lichaam de kans te geven om zelfregulatie te versterken en/of om andere therapeutische keuzes mogelijk te maken. Bij chronische problematiek wordt er niet gepauzeerd. In heftige acute situaties, zoals bij een allergische aanval of een opvlamming van artritis, mag, in overleg met een natuurgeneeskundige arts of therapeut, tijdelijk een hogere dosis worden ingenomen.
Voor kinderen van 6 tot 12 jaar driemaal daags 15 tot 25 druppels en voor kinderen van
2 tot 6 jaar driemaal daags 10 druppels.


Toepassingsgebieden van de knoppen van de zwarte bes
De knoppen van de zwarte bes kunnen breed worden ingezet bij:

  • chronische gewrichtsontstekingen, zoals artritis en reuma
  • allergieën, zoals hooikoorts en astma
  • vermoeidheid en bijnieruitputting
  • luchtwegaandoeningen zoals bronchitis en sinusitis
  • huidproblemen, waaronder eczeem en psoriasis
  • lymfedrainage en algemene detoxificatie

Ze worden vaak gebruikt als een natuurlijk “cortison-like” middel bij mensen die gevoelig zijn voor terugkerende infecties, ontstekingsaandoeningen of allergische reacties. In de vele boeken en in de praktijkgidsen van o.a. N. Popieul en T. Gerretzen worden nog meer indicaties besproken.
 

Combinatie met andere knoppen
De knoppen van de zwarte bes staan bekend als een versterker van andere gemmotherapeutische middelen. Door hun werking op de bijnieren en het lymfestelsel versterken ze 
de effectiviteit van veel andere gemmotherapeutica. Enkele veel gebruikte combinaties zijn:

  • bij allergieën en luchtwegen:
    • Ribes nigrum + Alnus glutinosa (zwarte els) voor sinusitis en bronchitis.
    • Ribes nigrum + Betula pubescens (zachte berk) voor algemene ontgifting en versterking van de slijmvliezen.
  • bij gewrichtsproblemen:
    • Ribes nigrum + Vitis vinifera (druif) bij artritis en reumatische ontstekingen
    • Ribes nigrum + Ampelopsis weitchii (wilde wingerd) bij chronische
      gewrichtsaandoeningen.
  • bij huidproblemen, zoals bv. eczeem met een sterke psychosomatische component:
    • Ribes nigrum + Ficus carica (vijg)
  • bij vermoeidheid en bijnierzwakte:
    • Ribes nigrum + Sequoia gigantea (reuzenlevensboom)
       

Emotioneel thema
Veerkracht en innerlijke kracht.
De knoppen van de zwarte bes helpen bij uitputting, fysieke en emotionele zwakte en ondersteunen het zelf herstellend vermogen van binnenuit. Ze geven moed, energie en versterken de draagkracht in belastende of vermoeiende situaties.

 

Energetisch beeld
De knoppen van de Ribes nigrum werken als een innerlijk vuur dat weer wordt aangewakkerd wanneer het levensvlammetje dooft. Als krachtige bondgenoten bij overbelasting of herstel, bieden zij een energiek anker. Ze herinneren je aan jouw vitale kern en ondersteunen je om jouw grenzen opnieuw te leren bewaken en jouw plek in te kunnen nemen.


Chakra resonantie
Vanuit een energetische benadering resoneert de Ribes nigrum vooral met het derde chakra. Deze knop activeert, mobiliseert en zet het organisme in beweging. Symbolisch sluit dat goed aan bij thema's al

vitaliteit, daadkracht, zelfvertrouwen, adaptatie en het vermogen richting te geven aan het eigen handelen.


Biotoop en fase van Reckeweg
De hier beschreven biotopen zijn een therapeutisch ordeningsmodel waarin botanische ecologie, successiedynamiek en regulatiefysiologie met elkaar worden verbonden. De functionele positie van een knop hoeft daarom niet volledig samen te vallen met de exacte natuurlijke groeiplaats van de plant. Binnen dit therapeutische model worden vijf functionele biotopen onderscheiden, gebaseerd op opeenvolgende ecologische overgangszones binnen de natuurlijke successie:

  • A = water / oever
  • B = overgang / struweel / randvegetatie
  • C = loofbos
  • D = naaldbos
  • E heide / open schrale vegetatie

Daarnaast wordt een centrumzone (C) onderscheiden als regulerende schakelzone.
Het “centrum” staat dus los van successie en is geen biotoop in de ecologische zin, maar een
regulerende en coördinerende knooppunt-zone:

  • Endocrien (bijnieren, HPA-as)
  • Immuun (immuuncoordinatie)
  • Vegetatief / autonoom (tonus)
  • Adaptogeen (adaptatie)
  • Vitaliteitsassen (vitaliteit)

Positionering
De Ribes nigrum (zwarte bes) is te positioneren in: 
Biotoop: 1
Ribes nigrum is een centrummiddel: C          

Fase van Reckeweg: 1, 2 en 6

Botanische standplaats
Ribes nigrum groeit van nature op vochtige, voedselrijke bodems in beekdalen, vochtige loofbossen, alluviale bossen en bosranden. De soort is een pionier van vochtige overgangs-zones, maar behoort niet tot de typische water- of oevervegetatie in botanische zin.


Functionele biotoop
Hoewel Ribes nigrum botanisch vooral voorkomt in vochtige bosranden, beekdalen en alluviale bossen en niet behoort tot de typische water- of oevervegetatie, wordt de knop binnen het therapeutische biotoopmodel functioneel geplaatst in biotoop 1. Deze indeling is gebaseerd op de regulerende eigenschappen van de knop – met name drainage, vroege immuunactivatie en inflammatieregulatie – en niet uitsluitend op de natuurlijke groeiplaats van de struik.

Binnen de klassieke gemmotherapie, zoals beschreven door onder meer Henry en verder uitgewerkt door latere auteurs, correspondeert deze functionele positie met processen van drainage, inflammatie, mucosale regulatie en acute afweer.

Daarnaast bevindt Ribes nigrum zich in de overgangs- en schakelzone C tussen de fasen 1–2 en 5–6: de zone van regulatie en coördinatie. Zone C-soorten corresponderen niet met één afzonderlijke fase, maar vervullen een regulerende functie over meerdere fasen van het systeem. Vanuit dit model wordt inzichtelijk waarom Ribes nigrum traditioneel wordt toegepast bij zowel acute inflammatoire processen als verminderde vitaliteit na langdurige belasting.

Farmacodynamiek en regulatie
Moderne fyto- en immunologische studies bevestigen een deel van de klassieke observaties.
De Ribes nigrum vertoont daarin:

  • NF-κB-modulatie (ontstekingsremming zonder onderdrukking)
  • Nrf2-activatie (antioxidatieve en mitochondriale respons)
  • endotheelregulatie (microcirculatie)
  • cortison-mimetische activiteit
  • lymfatische drainage
  • anti-allergische modulatie (mastcel, histamine)

De hierboven beschreven mechanismen zijn grotendeels afkomstig uit experimenteel en preklinisch onderzoek en vormen een mogelijke verklaring voor de brede klinische toepasbaarheid van Ribes nigrum, die traditioneel aan Ribes nigrum wordt toegeschreven.

Systeemdomeinen
Binnen de systeemgeneeskunde valt Ribes primair onder:

  • lymfe-endotheel
  • mucosaal
  • energetisch / vitaal
  • adrenaal
  • renaal / micro-circulatoir

Deze domeinen corresponderen met fase 1–2 (excretie/inflammatie) en fase 6 (vitaliteit/degeneratie) in het zes-fasenmodel van Reckeweg.

Fasegerichte combinaties, waarin de Ribes nigrum de versterker is van de andere knoppen
Fase 1–2: Ribes nigrum + Alnus glutinosa (inflammatie)
Fase 2–3: Ribes nigrum + Betula pubescens (drainage/mucosa)
Fase 3–5: Ribes nigrum + Fraxinus  excelsior / Castanea vesca (bindweefsel / vasculair)
Fase 5–6: Ribes nigrum + Sequoia gigantea / Vaccinium vitis idaea (vitaliteit + microcirculatie)

Bronnen: Henry, Tetau, Popieul; Téglás 2023

 

Beschrijving vanuit de TCM
Hout: Fase 1 à Acute inflammatie; hoofdmiddel en tonicum voor het immuunsysteem.
Bron: Het middelpunt der aarde: gemmotherapie "Sleutelstrategieën voor het reguleren van het basisbioregulatiesysteem".

 

 

 

Samenvattend
De knoppen van de zwarte bes bieden krachtige ondersteuning bij ontstekingen, allergieën en aan stress gerelateerde klachten. Door hun brede werking vormen ze een waardevolle basis in de gemmotherapie en laten ze zich goed combineren met andere planten voor een gepersonaliseerde aanpak.

 

Bronvermelding
Deze informatie over de Ribes nigrum (zwarte bes) is voornamelijk gebaseerd op traditie en gevormd vanuit de klassieke inzichten van de grondleggers van de gemmotherapie. Daar-naast is er informatie geput uit de boeken over de gemmotherapie (zie literatuuroverzicht). Tot slot is er ook gebruik gemaakt van de actuele kennis uit de plantkunde en de jarenlange praktijkervaring van therapeuten en artsen die werk(t)en met knopextracten.

 

Recent onderzoek naar de knop van de Ribes nigum (zwarte bes)
Molecules. 2023 Apr 19;28(8):3571. doi: 10.3390/molecules28083571.
The Flavonoid Rich Black Currant (Ribes nigrum) Ethanolic Gemmotherapy Extract Elicits Neuroprotective Effect by Preventing Microglial Body Swelling in Hippocampus and Reduces Serum TNF-αLevel
Pilot Study Tímea Téglás, Em?ke Mihok, Zoltán Cziáky, Neli-Kinga Oláh, Csaba Nyakas, Endre Máthé. PMID: 37110805.  PMCID: PMC10145433   DOI: 10.3390/molecules28083571

 

Afbeelding van Ribes nigrum (zwarte bes)